ઍઝૂસ્પર્મિયા (વીર્યમાં શુક્રાણુ ન હોવા)
બોલચાલમાં તેને 'શુક્રાણુ ન હોવા' પણ કહે છે.
ટૂંકમાં
ઍઝૂસ્પર્મિયા એટલે ઓછામાં ઓછી બે તપાસમાં વીર્યમાં એક પણ શુક્રાણુ ન દેખાવો. વંધ્યત્વ માટે તપાસ કરાવતા પુરુષોમાંથી થોડા ટકા પુરુષોમાં તે જોવા મળે છે.
તેના બે પ્રકાર છે. એકમાં શુક્રાણુ બને છે, પરંતુ અવરોધને કારણે બહાર આવી શકતા નથી. બીજામાં અંડકોષ ખૂબ ઓછા શુક્રાણુ બનાવે છે અથવા બિલકુલ બનાવતા નથી.
અમુક કારણો સુધારી શકાય છે. બીજામાં, ક્યારેક અંડકોષમાંથી સીધા શુક્રાણુ કાઢીને ફર્ટિલિટી સેન્ટરમાં વાપરી શકાય છે. કોઈ પણ સારવાર ગર્ભ રહેવાની ખાતરી આપી શકતી નથી.
આ શું છે
શુક્રાણુ અંડકોષમાં બને છે, અંડકોષની પાછળની નળી (એપિડિડિમિસ)માં પાકે છે, અને દરેક બાજુની એક નળી મારફતે જઈને પ્રોસ્ટેટ અને બીજી ગ્રંથિઓના પ્રવાહી સાથે ભળે છે. તકલીફ શુક્રાણુ બનવામાં, તેમને લઈ જવામાં, કે અંડકોષને કાબૂમાં રાખતા હોર્મોનમાં હોઈ શકે છે.
વીર્ય મોટે ભાગે પ્રોસ્ટેટ અને બીજી ગ્રંથિઓનું પ્રવાહી હોય છે, તેથી ઍઝૂસ્પર્મિયાવાળા પુરુષનું વીર્ય દેખાવમાં અને પ્રમાણમાં સામાન્ય હોય છે, અને ઉત્થાન (ઇરેક્શન) તથા વીર્યસ્ખલન પણ સામાન્ય હોય છે. શુક્રાણુ નથી તે ફક્ત લૅબોરેટરીની તપાસથી જ ખબર પડે છે.
બે પ્રકાર
- અવરોધવાળો (ઑબ્સ્ટ્રક્ટિવ): શુક્રાણુ સામાન્ય રીતે બને છે, પરંતુ તેમને લઈ જતી નળીઓ બંધ હોય છે કે હોતી જ નથી. કારણોમાં અગાઉનો ચેપ (ઇન્ફેક્શન), અગાઉનું ઓપરેશન જેમ કે નસબંધી (વૅસેક્ટોમી) કે બાળપણમાં હર્નિયાનું ઓપરેશન, અને જન્મથી નળીઓ ન હોવી આવે છે
- અવરોધ વગરનો (નૉન-ઑબ્સ્ટ્રક્ટિવ): અંડકોષ ખૂબ ઓછા શુક્રાણુ બનાવે છે અથવા બિલકુલ બનાવતા નથી. કારણોમાં જનીનગત (જિનેટિક) સ્થિતિઓ, બાળપણમાં નીચે ન ઊતરેલા અંડકોષ, તરુણાવસ્થા પછી ગાલપચોળિયાં, કૅન્સરની અગાઉની સારવાર, હોર્મોનની તકલીફો, અને બૉડીબિલ્ડિંગનાં હોર્મોન કે ટેસ્ટોસ્ટેરોન આવે છે. ઘણી વાર કોઈ કારણ મળતું નથી
તપાસ કેવી રીતે થાય છે
વીર્યની તપાસ ફરી કરાય છે, અને થોડા પણ શુક્રાણુ શોધવા માટે લૅબોરેટરીમાં નમૂનાને ફેરવીને (સ્પિન કરીને) તપાસાય છે.
પરિણામો એક નમૂનાથી બીજા નમૂનામાં બદલાય છે, અને છેલ્લા થોડા મહિનામાં તાવ કે બીમારી હોય તો તે ઓછાં આવી શકે છે. તેથી કોઈ નિષ્કર્ષ પર આવતાં પહેલાં, અસામાન્ય પરિણામ થોડાં અઠવાડિયાં પછી ફરી તપાસવામાં આવે છે.
ડૉક્ટર અંડકોષ અને નળીઓની તપાસ કરે છે. લોહીની તપાસ અંડકોષને નિયંત્રિત કરતા હોર્મોન માપે છે. જે પુરુષોમાં શુક્રાણુ બનતા ન હોય તેમના માટે જનીનગત (જિનેટિક) તપાસની સલાહ અપાય છે. કેટલાક પુરુષોમાં સોનોગ્રાફી કરાય છે.
આ બધી તપાસ મળીને, ઓપરેશન વગર, સામાન્ય રીતે બતાવે છે કે કયો પ્રકાર છે.
સુહાની હોસ્પિટલમાં સારવાર
સારવાર પ્રકાર અને કારણ પર આધાર રાખે છે:
- હોર્મોનની તકલીફની સારવાર હોર્મોનની દવાઓથી થાય છે, અને પછી વીર્યમાં શુક્રાણુ દેખાઈ શકે છે
- બૉડીબિલ્ડિંગનાં હોર્મોન અને ટેસ્ટોસ્ટેરોન લેવાનું બંધ કરવામાં આવે છે; ફરી શુક્રાણુ બનતાં ઘણા મહિના લાગી શકે
- અવરોધ ક્યારેક ઓપરેશનથી દૂર થઈ શકે છે
- શુક્રાણુ કાઢવા (સ્પર્મ રિટ્રીવલ): બેભાન કરીને કે જગ્યા બહેરી કરીને, સોયથી કે નાના ચીરા દ્વારા એપિડિડિમિસ કે અંડકોષમાંથી સીધા શુક્રાણુ કાઢવામાં આવે છે. ફર્ટિલિટી સેન્ટરમાં લૅબોરેટરીમાં ઈંડાને ફલિત કરવા (ICSI) તેનો ઉપયોગ થાય છે
અવરોધવાળા ઍઝૂસ્પર્મિયામાં મોટા ભાગના પુરુષોમાં શુક્રાણુ મળે છે. અવરોધ વગરના ઍઝૂસ્પર્મિયામાં કેટલાક પુરુષોમાં શુક્રાણુ મળે છે અને કેટલાકમાં નહીં, અને આ પહેલેથી ચોક્કસ જાણી શકાતું નથી.
શુક્રાણુ કાઢવાનું આયોજન ફર્ટિલિટી સેન્ટર સાથે મળીને કરાય છે, કારણ કે શુક્રાણુ ત્યાં તરત વપરાય છે કે ફ્રીઝ કરાય છે.
જ્યારે કોઈ શુક્રાણુ ન મળે, ત્યારે ડૉક્ટર દંપતી સાથે બીજા રસ્તાઓની ચર્ચા કરે છે, જેમ કે દાતાના શુક્રાણુ અને દત્તક લેવું.
કોઈ પણ સારવાર ગર્ભ રહેવાની ખાતરી આપી શકતી નથી. તમારા કિસ્સામાં શું શક્ય છે તે તમારા ડૉક્ટર સમજાવશે.
તપાસ પછી ડૉ. નિતિન મિત્તલ સલાહ આપશે.
સામાન્ય રીતે વપરાતી બધી પદ્ધતિઓથી શુક્રાણુ કાઢવાનું કામ સુહાની હોસ્પિટલમાં થાય છે. હોસ્પિટલમાં ન થતાં સ્કેન અને તપાસ માટે હોસ્પિટલ પોતે નજીકનાં કેન્દ્રોમાં વ્યવસ્થા કરે છે.
જોખમો અને આડઅસરો
દરેક ઓપરેશનમાં જોખમ હોય છે, અને તમે સંમતિ આપો તે પહેલાં તમારા સર્જન તે સમજાવશે.
શુક્રાણુ કાઢ્યા પછી થઈ શકતાં જોખમોમાં આ છે:
- થોડા દિવસ વૃષણની કોથળીમાં દુખાવો, સોજો અને ચામડી પર ભૂરા-જાંબલી ડાઘ
- વૃષણની કોથળીની અંદર રક્તસ્રાવ, કે ચેપ (ઇન્ફેક્શન), જે ઓછું જોવા મળે છે
- કોઈ શુક્રાણુ ન મળવા
- મોટી પ્રક્રિયા પછી, કેટલાક પુરુષોમાં પુરુષ હોર્મોનનું પ્રમાણ ઘટવું, જે ફૉલો-અપમાં તપાસાય છે
દર્દીઓના સામાન્ય પ્રશ્નો
શું ઍઝૂસ્પર્મિયાનો અર્થ એ છે કે હું ક્યારેય પિતા નહીં બની શકું?
એવું જરૂરી નથી. અમુક કારણો સુધારી શકાય છે, અને ઘણા પુરુષોમાં ફર્ટિલિટી સેન્ટરમાં ઉપયોગ માટે અંડકોષ કે એપિડિડિમિસમાંથી શુક્રાણુ કાઢી શકાય છે. કેટલાક પુરુષોમાં કોઈ શુક્રાણુ મળતા નથી.
મારું વીર્ય સામાન્ય દેખાય છે. તો શુક્રાણુ કેમ ન હોય?
શુક્રાણુ વીર્યનો ખૂબ નાનો ભાગ છે. પ્રવાહી પ્રોસ્ટેટ અને બીજી ગ્રંથિઓમાંથી આવે છે, તેથી પ્રમાણ અને દેખાવ એવાં ને એવાં જ રહે છે.
શું દવાઓથી શુક્રાણુ પાછા આવી શકે?
ફક્ત ત્યારે, જ્યારે કારણ સારવાર થઈ શકે તેવી હોર્મોનની તકલીફ હોય. ઍઝૂસ્પર્મિયાવાળા મોટા ભાગના પુરુષોમાં દવાઓ અને સપ્લિમેન્ટ મદદ કરતાં નથી. આવું ન કરો: તપાસ વગર હોર્મોનવાળી દવાઓ લેવી.
શું ઍઝૂસ્પર્મિયા વારસાગત છે?
અમુક કારણો જનીનગત (જિનેટિક) છે અને પિતામાંથી પુત્રમાં ઊતરી શકે છે. જે પુરુષોમાં શુક્રાણુ બનતા ન હોય, તેમને શુક્રાણુ કાઢતાં પહેલાં જનીનગત તપાસ અને કાઉન્સેલિંગની સલાહ અપાય છે.
શું તેનાથી મારા સ્વાસ્થ્ય કે જાતીય જીવન પર અસર થાય છે?
તેનાથી ઉત્થાન (ઇરેક્શન) કે જાતીય સંબંધ પર અસર થતી નથી. કેટલાક પુરુષોમાં તેની સાથે પુરુષ હોર્મોનનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે, જે લોહીની તપાસમાં દેખાય છે.
શું મારે મારા જીવનસાથીને સાથે લાવવાં પડશે?
જરૂરી નથી. વંધ્યત્વ કે સંબંધની મુશ્કેલીઓ જેવી અમુક તકલીફોમાં, ડૉક્ટર તમારા જીવનસાથીને પણ સાથે લાવવાનું સૂચવી શકે.
સારવારનો ખર્ચ કેટલો થશે?
ખર્ચ દર્દી, બીમારી, ઓપરેશનના પ્રકાર, રૂમ અને દાખલ રહેવાના દિવસો પર આધાર રાખે છે. ડૉક્ટર તમને તપાસે પછી સુહાની હોસ્પિટલ ખર્ચનો અંદાજ આપે છે.
આ પેજ સામાન્ય માહિતી માટે છે અને ડૉક્ટરની સલાહનો વિકલ્પ નથી. તમને તપાસ્યા પછી તમારા સર્જન જણાવશે કે તમારા માટે શું યોગ્ય છે.
AI ની મદદથી અનુવાદિત. અંગ્રેજી પેજ જ મૂળ આધાર છે. English
