કિડનીની પથરીમાં ખોરાક: શું ખાવું અને શું પીવું
તેને રીનલ સ્ટોન ડાયટ પણ કહે છે.
ટૂંકમાં
પૂરતું પ્રવાહી પીવું એ સૌથી મહત્ત્વનું પગલું છે: મોટા ભાગના પુખ્ત લોકોને શિયાળામાં રોજ 2થી 3 લીટર અને ઉનાળામાં લગભગ 4 લીટર સુધી પ્રવાહી જોઈએ, જેથી પેશાબ આછા રંગનો રહે.
દૂધ અને દહીં ચાલુ રાખો, મીઠું ઓછું ખાઓ, પાલક અને અળવીનાં પાન જેવા બહુ વધારે ઑક્ઝેલેટવાળા થોડા ખોરાક ઓછા કરો, અને ફળો અને શાકભાજી ભરપૂર ખાઓ.
યોગ્ય ખોરાક પથરીના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે. ખોરાકથી નવી પથરી થવાની શક્યતા ઘટે છે; જે પથરી પહેલેથી છે તે ખોરાકથી નીકળી જતી નથી.
ટૂંકમાં ખોરાક
આ મુદ્દા રોજ પાળો. નીચેના વિભાગોમાં દરેક મુદ્દો સમજાવ્યો છે.
- શિયાળામાં રોજ 2થી 3 લીટર અને ઉનાળામાં લગભગ 4 લીટર સુધી પ્રવાહી પીઓ. બધાં પીણાં ગણાય; પણ મુખ્ય પીણું સાદું પાણી હોવું જોઈએ.
- રોજ લગભગ 1.5 લીટર પેશાબ થાય તેટલું પીવાનું લક્ષ્ય રાખો. પથરી વારંવાર થતી હોય, તો વધુ પીઓ, જેથી લગભગ 2.5 લીટર પેશાબ થાય; 2026ની પથરીની માર્ગદર્શિકા, જેને એક વાર પણ પથરી થઈ હોય તે દરેક માટે લગભગ 2.5 લીટરની સલાહ આપે છે.
- રંગ જુઓ: આખો દિવસ પેશાબ આછા રંગનો રહે તો તમે પૂરતું પીઓ છો; ઘેરો પીળો પેશાબ હોય તો વધુ પીવાની જરૂર છે.
- નાની પથરી છે? કોઈ પીણું તેને ઓગાળતું નથી, પણ પૂરતું પીવાથી પેશાબ વધુ થાય છે, અને પેશાબનો સારો પ્રવાહ નાની પથરીને બહાર નીકળવામાં મદદ કરે છે.
- દૂધ, દહીં, છાશ અને પનીર રોજના ખોરાકમાં રાખો. કેલ્શિયમવાળો ખોરાક બંધ ન કરો.
- મીઠું ઓછું ખાઓ: રસોઈમાં ઓછું, જમતી વખતે ઉપરથી બિલકુલ નહીં, અને પાપડ, અથાણાં, ખારો નાસ્તો અને પેકેટવાળો ખોરાક ઓછો.
- બહુ વધારે ઑક્ઝેલેટવાળો ખોરાક ઓછો કરો: પાલક, અળવીનાં પાન, તાંદળજાની ભાજી અને બદામ. ઑક્ઝેલેટવાળો ખોરાક દહીં જેવા કેલ્શિયમવાળા ખોરાક સાથે ખાઓ.
- ફળો અને શાકભાજી ભરપૂર ખાઓ. ખાંડ વગરનું લીંબુ પાણી, નાળિયેર પાણી અને જવનું પાણી સારાં પીણાં છે.
- માંસ, માછલી અને ઈંડાં મર્યાદિત માત્રામાં લો.
- ખાંડવાળાં કોલા, સૉફ્ટ ડ્રિંક્સ અને ઉપરથી ખાંડ ઉમેરેલાં પેકેટવાળાં ફળનાં પીણાં ટાળો.
- ડૉક્ટર સલાહ ન આપે ત્યાં સુધી વિટામિન Cની કે કેલ્શિયમની ગોળીઓ ન લો.
- કમરખ (સ્ટાર ફ્રૂટ) ક્યારેય ન ખાઓ.
- વજન યોગ્ય રાખો અને ડાયાબિટીસ કાબૂમાં રાખો.
કિડનીની પથરી કેવી રીતે બને છે
પેશાબમાં કેલ્શિયમ, ઑક્ઝેલેટ, ફૉસ્ફેટ અને યુરિક એસિડ જેવા નકામા ક્ષાર પાણીમાં ઓગળેલા હોય છે. પાણી જેટલું સમાવી શકે તેના કરતાં કોઈ ક્ષાર વધી જાય, ત્યારે પેશાબ 'અતિસંતૃપ્ત (સુપરસેચ્યુરેટેડ)' બને છે, જેમ પાણીમાં ઓગળી શકે તેના કરતાં વધુ ખાંડ નાખીને હલાવીએ ત્યારે થાય છે, અને તેમાં નાના સ્ફટિક (ક્રિસ્ટલ) બને છે.
આ સ્ફટિક મોટા થાય છે અને એકબીજા સાથે ચોંટીને પથરી બને છે. કેલ્શિયમ ઑક્ઝેલેટની ઘણી પથરી, જ્યાંથી પેશાબ કિડનીની પેશીમાંથી બહાર આવે છે ત્યાં જમા થયેલા કેલ્શિયમના નાના થર પર શરૂ થાય છે, જેને રેન્ડલ્સ પ્લાક કહે છે, અને ત્યાં જ મોટી થઈને છૂટી પડે છે.
પેશાબમાં કુદરતી રક્ષક પદાર્થો પણ હોય છે, જે સ્ફટિકને મોટા થતા અટકાવે છે. મુખ્ય રક્ષક સાઇટ્રેટ છે; મૅગ્નેશિયમ અને કેટલાંક પ્રોટીન પણ મદદ કરે છે.
આ સંતુલન બગડે ત્યારે પથરી બને છે: પેશાબ બહુ ઓછો હોય; પેશાબમાં કેલ્શિયમ, ઑક્ઝેલેટ કે યુરિક એસિડ બહુ વધારે હોય; સાઇટ્રેટ બહુ ઓછું હોય; અથવા કોઈ ખાસ ક્ષાર માટે પેશાબ બહુ ઍસિડિક કે બહુ આલ્કલાઇન (ક્ષારીય) હોય.
ખોરાક આ દરેક પર અસર કરે છે: વધુ પ્રવાહી પેશાબને પાતળો કરે છે; ઓછું મીઠું, ઓછું માંસ અને ઓછો ઑક્ઝેલેટ પથરી બનાવતા ક્ષાર ઘટાડે છે; અને ફળો, શાકભાજી અને ખાટાં ફળો (લીંબુ, સંતરાં) સાઇટ્રેટ વધારે છે.
પથરીના પ્રકાર, અને સૌથી વધુ જોવા મળતો પ્રકાર
- કેલ્શિયમ ઑક્ઝેલેટ: ભારતમાં અને આખી દુનિયામાં સૌથી વધુ જોવા મળતો પ્રકાર. પૂર્વ ભારતના 1,231 દર્દીઓ પરના 2024ના એક અભ્યાસમાં 62.8% પથરી મુખ્યત્વે કેલ્શિયમ ઑક્ઝેલેટની હતી; ઉત્તર ભારતની 434 પથરીના એક અભ્યાસમાં 97% પથરી ઑક્ઝેલેટની હતી.
- કેલ્શિયમ ફૉસ્ફેટ: પેશાબ બહુ આલ્કલાઇન (ક્ષારીય) હોય ત્યારે બને છે.
- યુરિક એસિડ: લગભગ 7% પથરી. પેશાબ બહુ ઍસિડિક હોય ત્યારે બને છે, અને ડાયાબિટીસ, મેદસ્વિતા કે ગાઉટ (સંધિવા) હોય તેવા લોકોમાં વધુ જોવા મળે છે.
- ઇન્ફેક્શનવાળી (સ્ટ્રુવાઇટ) પથરી: પેશાબમાં અમુક બૅક્ટેરિયાનું ઇન્ફેક્શન હોય ત્યારે બને છે.
- સિસ્ટીન: બહુ ઓછી જોવા મળે છે, અને કુટુંબમાં વારસાગત ચાલે છે.
ઘણી પથરી મિશ્ર પ્રકારની હોય છે. પ્રકાર પ્રમાણે સલાહ બદલાય છે, તેથી ડૉક્ટર નીકળી ગયેલી કે કાઢેલી પથરીની તપાસ કરાવવાની સલાહ આપી શકે, અને પથરી વારંવાર બનતી હોય તો પેશાબ અને લોહીની તપાસ પણ.
પ્રવાહી: કેટલું, અને કયાં પીણાં
પ્રવાહી પેશાબમાંના ક્ષારને પાતળા કરે છે. નવી પથરી સામે પૂરતું પીવું એ સૌથી મહત્ત્વનું એક પગલું છે.
મોટા ભાગના પુખ્ત લોકોને શિયાળામાં રોજ 2થી 3 લીટર અને ઉનાળામાં લગભગ 4 લીટર સુધી પ્રવાહી જોઈએ. ગરમીના દિવસોમાં, બહાર તડકામાં કામ કે કસરત કરતી વખતે, અને તાવ, ઊલટી કે ઝાડા હોય ત્યારે વધુ પીઓ.
રોજ લગભગ 1.5 લીટર પેશાબ થાય તેટલું પીવાનું લક્ષ્ય રાખો. પથરી વારંવાર થતી હોય, તો રોજ લગભગ 2.5 લીટર પેશાબ થાય તેટલું પીઓ: પેશાબ જેટલો પાતળો, તેટલી પથરી ઓછી વાર બને. 2026ની યુરોપિયન અને અમેરિકન પથરીની માર્ગદર્શિકા, જેને એક વાર પણ પથરી થઈ હોય તે દરેક માટે રોજ લગભગ 2.5 લીટર પેશાબની સલાહ આપે છે.
પીણાં આખા દિવસમાં થોડાં થોડાં કરીને પીઓ. આછા રંગનો પેશાબ એ સૌથી સરળ તપાસ છે.
પાણી કે બિયર, બેમાંથી કોઈ પહેલેથી બનેલી પથરીને ઓગાળતું નથી. બંનેથી પેશાબ વધુ થાય છે, અને પેશાબનો સારો પ્રવાહ નાની પથરીને બહાર નીકળવામાં મદદ કરે છે. પાણી આ કામ નુકસાન વગર કરે છે; બિયર યુરિક એસિડ વધારે છે, તેથી તેની સલાહ નથી.
સારાં પીણાં: સાદું પાણી; ખાંડ વગરનું લીંબુ પાણી; નાળિયેર પાણી; ખાંડ વગરનું જવનું પાણી; ઓછું મીઠું નાખેલી છાશ; અને રોજની જેટલી માત્રામાં ચા અને કૉફી.
ઓછાં કરવાનાં પીણાં: ખાંડવાળાં કોલા અને સૉફ્ટ ડ્રિંક્સ, ઉપરથી ખાંડ ઉમેરેલાં પેકેટવાળાં ફળનાં પીણાં, અને દારૂ.
હૃદયની કે કિડનીની કોઈ તકલીફ હોય, તો તમારે કેટલું પ્રવાહી લેવું તે ડૉક્ટર જણાવશે.
મીઠું
મીઠાને કારણે કિડની પેશાબમાં વધુ કેલ્શિયમ કાઢે છે, જેથી પથરી થવાની શક્યતા વધે છે. યુરોપિયન યુરોલૉજી માર્ગદર્શિકા રોજ 4થી 5 ગ્રામથી વધુ મીઠું ન લેવાની સલાહ આપે છે.
મીઠું રસોઈમાંથી અને તૈયાર ખોરાકમાંથી આવે છે. પાપડ, અથાણાં, ખારો નાસ્તો (તળેલો કે શેકેલો), ચિપ્સ, સૉસ, ઇન્સ્ટન્ટ નૂડલ્સ અને પેકેટવાળા સૂપ ઓછા કરો.
રસોઈમાં મીઠું ઓછું નાખો, અને જમતી વખતે ઉપરથી બિલકુલ નહીં. લીંબુ, લીલા મસાલા અને તેજાના મીઠા વગર સ્વાદ આપે છે.
દૂધ, દહીં અને કેલ્શિયમ
કેલ્શિયમવાળો ખોરાક બંધ ન કરો. ખોરાકમાંનું કેલ્શિયમ આંતરડામાં ઑક્ઝેલેટ સાથે બંધાઈ જાય છે, તેથી પેશાબમાં ઓછો ઑક્ઝેલેટ પહોંચે છે.
એક મોટા અભ્યાસમાં, ખોરાકમાંથી સૌથી વધુ કેલ્શિયમ લેતા પુરુષોને, સૌથી ઓછું લેતા પુરુષો કરતાં 44% ઓછી પથરી થઈ. સ્ત્રીઓમાં આ આંકડો 35% હતો.
વારંવાર કેલ્શિયમ ઑક્ઝેલેટની પથરી થતી હોય અને પેશાબમાં કેલ્શિયમ વધુ હોય એવા પુરુષો પરના પાંચ વર્ષના એક અભ્યાસમાં, સામાન્ય કેલ્શિયમ, ઓછું માંસ અને ઓછું મીઠું ધરાવતો ખોરાક લેનારા 60માંથી 12 પુરુષોને નવી પથરી થઈ, જ્યારે ઓછા કેલ્શિયમવાળો ખોરાક લેનારા 60માંથી 23 પુરુષોને થઈ.
યુરોપિયન માર્ગદર્શિકા રોજ 1,000થી 1,200 મિ.ગ્રા. કેલ્શિયમની સલાહ આપે છે, મુખ્યત્વે ખોરાકમાંથી: દૂધ, દહીં, છાશ અને પનીર.
કેલ્શિયમની ગોળીઓની વાત જુદી છે. એક મોટા અભ્યાસમાં, કેલ્શિયમ અને વિટામિન Dની ગોળીઓ લેતી સ્ત્રીઓને 17% વધુ પથરી થઈ. કેલ્શિયમની ગોળીઓ ડૉક્ટર સલાહ આપે તો જ લો, અને જમવા સાથે લો.
ઑક્ઝેલેટ
ઑક્ઝેલેટ ઘણા વનસ્પતિજન્ય ખોરાકમાં કુદરતી રીતે હોય છે. મોટા ભાગની પથરીમાં કેલ્શિયમ ઑક્ઝેલેટ હોય છે, અને પેશાબમાંનો ઑક્ઝેલેટ થોડો ખોરાકમાંથી અને થોડો શરીર જાતે બનાવે છે તેમાંથી આવે છે. તેથી બહુ વધારે ઑક્ઝેલેટવાળો ખોરાક ઓછો કરવો યોગ્ય છે, પણ દરેક માટે સખત ઓછા ઑક્ઝેલેટવાળો ખોરાક જરૂરી નથી: તપાસમાં તમારા પેશાબમાં ઑક્ઝેલેટ વધારે આવે, તો ડૉક્ટર તેની સલાહ આપી શકે.
| ખોરાક | ઑક્ઝેલેટ | શું કરવું |
|---|---|---|
| પાલક, તાંદળજાની ભાજી, અળવીનાં પાન | બહુ વધારે | ઓછું ખાઓ. બાફીને ઉપરનું પાણી ફેંકી દો, અને દહીં કે પનીર સાથે ખાઓ |
| બદામ | બહુ વધારે: 11 બદામમાં લગભગ 122 મિ.ગ્રા. | રોજ ફક્ત થોડી |
| બટાકા, શક્કરિયાં, ભીંડા, કઠોળ (બીન્સ) | વધારે | સામાન્ય માત્રામાં, દરેક જમવામાં નહીં |
| મગફળી, કાજુ, તલ | વધારે | એક નાની મુઠ્ઠી |
| ચૉકલેટ અને કોકો | વધારે | થોડી માત્રામાં, દૂધ સાથે |
| ચા (ચાની પત્તીવાળી સામાન્ય ચા) | મધ્યમ | રોજની જેટલી માત્રામાં, દૂધ સાથે |
| મેથીની ભાજી, કોથમીર, મીઠો લીમડો | ફક્ત ન ઓગળે તેવા સ્વરૂપમાં, જે આંતરડું ભાગ્યે જ શોષે છે | સામાન્ય માત્રામાં |
| ટામેટાં, બીજ સહિત | ઓછું: મધ્યમ કદના ટામેટામાં લગભગ 7 મિ.ગ્રા. | છૂટથી ખાઓ |
| દૂધ, દહીં, છાશ, પનીર | બિલકુલ નહીં | રોજ ખાઓ: તેમાંનું કેલ્શિયમ ઑક્ઝેલેટને બાંધી લે છે |
પાંદડાવાળી ભાજી બાફીને પાણી ફેંકી દેવાથી ઘણો ઑક્ઝેલેટ નીકળી જાય છે: એક અભ્યાસમાં, પાલક બાફવાથી તેનો 66% ઓગળી શકે એવો ઑક્ઝેલેટ નીકળી ગયો.
ઑક્ઝેલેટવાળો ખોરાક કેલ્શિયમવાળા ખોરાક સાથે ખાઓ, જેમ કે પાલક સાથે દહીં કે ચામાં દૂધ: કેલ્શિયમ આંતરડામાં ઑક્ઝેલેટને બાંધી લે છે. ભારતીય પાંદડાવાળી ભાજી પરના એક લૅબોરેટરી અભ્યાસમાં, દૂધ કે બીજું કેલ્શિયમ ઉમેરવાથી શોષાઈ શકે એવા ઑક્ઝેલેટમાં 32%થી 100% જેટલો ઘટાડો થયો.
કમરખ (સ્ટાર ફ્રૂટ) ક્યારેય ન ખાઓ અને તેનો રસ ન પીઓ. તેમાં ઑક્ઝેલેટ બહુ વધારે હોય છે, અને ભારતમાં તેનાથી કિડનીને અચાનક નુકસાન થયાના કિસ્સા બન્યા છે, જેમાં કેટલાક લોકોને ડાયાલિસિસની જરૂર પડી.
માંસ, માછલી અને ઈંડાં
વધુ માત્રામાં પ્રાણીજ પ્રોટીન લેવાથી પેશાબમાં યુરિક એસિડ અને ઍસિડ વધે છે અને સાઇટ્રેટ ઘટે છે. એક મોટા અભ્યાસમાં, સૌથી વધુ પ્રાણીજ પ્રોટીન લેતા પુરુષોને, સૌથી ઓછું લેતા પુરુષો કરતાં 33% વધુ પથરી થઈ.
યુરોપિયન માર્ગદર્શિકા રોજ શરીરના દર કિલો વજન દીઠ લગભગ 0.8થી 1.0 ગ્રામથી વધુ પ્રાણીજ પ્રોટીન ન લેવાની સલાહ આપે છે. દાળ અને બીજાં કઠોળ, દૂધ અને દહીં થોડા માંસની જગ્યા લઈ શકે.
લિવર (કલેજી) અને કિડની (ગુરદા) જેવા અંદરના અવયવોનું માંસ, રેડ મીટ અને અમુક દરિયાઈ ખોરાક (સી-ફૂડ)માં પ્યુરિન વધુ હોય છે, જેને શરીર યુરિક એસિડમાં ફેરવે છે. યુરિક એસિડની પથરી કે ગાઉટ (સંધિવા) હોય એવા લોકોએ તે ઓછાં કરવાં.
ફળો, શાકભાજી અને સાઇટ્રેટ
ફળો અને શાકભાજીમાંથી પોટેશિયમ, મૅગ્નેશિયમ અને સાઇટ્રેટ મળે છે, જે પથરી સામે રક્ષણ આપે છે.
મોટા અભ્યાસોમાં, જેમનો ખોરાક DASH પદ્ધતિની સૌથી નજીક હતો (ભરપૂર ફળો, શાકભાજી, સૂકો મેવો, કઠોળ, ઓછી ચરબીવાળી દૂધની વસ્તુઓ અને આખાં અનાજ, અને ઓછું મીઠું, ઓછાં ગળ્યાં પીણાં અને ઓછું રેડ મીટ), તેમને 40%થી 45% ઓછી પથરી થઈ.
લીંબુના રસમાં સાઇટ્રિક એસિડ ભરપૂર હોય છે. એક નાના અભ્યાસમાં, પેશાબમાં સાઇટ્રેટ ઓછું હોય એવા 12માંથી 7 દર્દીઓમાં, લગભગ 120 મિ.લિ. લીંબુનો રસ 2 લીટર પાણીમાં ભેળવીને આખા દિવસમાં પીવાથી સાઇટ્રેટ સામાન્ય સ્તરે પહોંચ્યું.
તંદુરસ્ત સ્વયંસેવકો પરના એક નાના અભ્યાસમાં, નાળિયેર પાણીથી પેશાબમાં સાઇટ્રેટ 29% વધ્યું.
એક મોટા અભ્યાસમાં, સંતરાનો રસ પીતા લોકોને 12% ઓછી પથરી થઈ.
કેલ્શિયમ ફૉસ્ફેટની પથરી હોય, તો વધુ માત્રામાં ખાટાં ફળોનાં પીણાં લેતાં પહેલાં ડૉક્ટરને પૂછો: આ પથરી આલ્કલાઇન (ક્ષારીય) પેશાબમાં બને છે, અને સાઇટ્રેટવાળાં કેટલાંક પીણાં પેશાબને વધુ આલ્કલાઇન બનાવે છે.
ખાંડ, ગળ્યાં પીણાં અને સપ્લિમેન્ટ
એક મોટા અભ્યાસમાં, રોજ એક કે વધુ ખાંડવાળું કોલા પીતા લોકોને, અઠવાડિયે એકથી ઓછું પીતા લોકો કરતાં 23% વધુ પથરી થઈ; બીજાં ખાંડવાળાં સૉફ્ટ ડ્રિંક્સ માટે આ આંકડો 33% અને ગળ્યા ફ્રૂટ પંચ માટે 18% હતો.
ફ્રુક્ટોઝ (ખાંડ, ગળ્યાં પીણાં અને મધમાં રહેલી એક પ્રકારની શર્કરા) વધુ હોય એવો ખોરાક પણ વધુ પથરી સાથે જોડાયેલો છે.
ફળોમાંથી મળતું વિટામિન C બરાબર છે. વિટામિન Cની ગોળીઓ નહીં: તે લેતા પુરુષોને, સામાન્ય રીતે 1,000 મિ.ગ્રા.ની ગોળી, પથરીનું જોખમ લગભગ બમણું હતું.
ડૉક્ટર સલાહ ન આપે ત્યાં સુધી વિટામિન અને ખનિજોનાં ઊંચા ડોઝવાળાં સપ્લિમેન્ટ ટાળો.
વજન, ડાયાબિટીસ અને કસરત
વધુ વજનથી જોખમ વધે છે. મોટા અભ્યાસોમાં, મેદસ્વી પુરુષોને સામાન્ય વજનવાળા પુરુષો કરતાં 33% વધુ પથરી થઈ, અને મેદસ્વી સ્ત્રીઓને સામાન્ય વજનવાળી સ્ત્રીઓ કરતાં લગભગ બમણી.
ડાયાબિટીસ અને મેદસ્વિતાથી પેશાબ વધુ ઍસિડિક બને છે, જેથી યુરિક એસિડની પથરી થવાની શક્યતા વધે છે.
સક્રિય રહો, અને પરસેવો થાય ત્યારે વધુ પીઓ.
પથરીના પ્રકાર પ્રમાણે ખોરાક
| પથરીનો પ્રકાર | શું મદદ કરે |
|---|---|
| કેલ્શિયમ ઑક્ઝેલેટ | ભરપૂર પ્રવાહી; ખોરાકમાંથી સામાન્ય કેલ્શિયમ, જમવા સાથે; બહુ વધારે ઑક્ઝેલેટવાળો ખોરાક ઓછો; ઓછું મીઠું; મર્યાદિત માંસ; ફળો, શાકભાજી અને લીંબુ પાણી; વિટામિન Cની ગોળીઓ નહીં |
| કેલ્શિયમ ફૉસ્ફેટ | ભરપૂર પ્રવાહી; ઓછું મીઠું; ખોરાકમાંથી સામાન્ય કેલ્શિયમ; મર્યાદિત માંસ; વધુ માત્રામાં ખાટાં ફળોનાં પીણાં લેતાં પહેલાં ડૉક્ટરને પૂછો, કારણ કે આ પથરી આલ્કલાઇન (ક્ષારીય) પેશાબમાં બને છે |
| યુરિક એસિડ | ભરપૂર પ્રવાહી; ઓછું માંસ, અંદરના અવયવોનું માંસ અને દરિયાઈ ખોરાક; દારૂ નહીં, ખાસ કરીને બિયર; ગળ્યાં પીણાં ઓછાં; ફળો અને શાકભાજી વધુ. ડૉક્ટર પેશાબને ઓછો ઍસિડિક બનાવતી દવા આપી શકે, અને આ પથરી ક્યારેક ઓગળી શકે છે |
| ઇન્ફેક્શનવાળી (સ્ટ્રુવાઇટ) | સૌથી મહત્ત્વનું છે આખી પથરી કાઢવી અને ઇન્ફેક્શનની સારવાર કરવી; ભરપૂર પ્રવાહી અને પેશાબની નિયમિત તપાસ |
| સિસ્ટીન | ઘણું વધારે પ્રવાહી, એટલું કે રોજ 3 લીટરથી વધુ પેશાબ થાય; ઓછું મીઠું; મર્યાદિત પ્રોટીન; અને પેશાબને આલ્કલાઇન બનાવતી દવાઓ |
તપાસથી તમારી પથરીનો પ્રકાર અને તમારા પેશાબમાં શું અસંતુલિત છે તે ખબર પડે છે. ડૉક્ટર પથરીની તપાસ (એનાલિસિસ), પેશાબ અને લોહીની તપાસ, અને કેટલાક લોકો માટે 24 કલાકનો પેશાબ એકઠો કરીને તપાસ કરાવવાની સલાહ આપી શકે.
બિયર, ચા, કૉફી અને દૂધ
બિયર. મોટા અભ્યાસોમાં, બિયર પીતા લોકોને કિડનીની પથરી ઓછી થઈ, કદાચ એટલા માટે કે દારૂથી કિડની વધુ પાણી કાઢે છે. પાણીની જેમ, બિયરથી પેશાબ વધુ થાય છે, અને પેશાબનો સારો પ્રવાહ નાની પથરીને બહાર નીકળવામાં મદદ કરે છે; બેમાંથી કોઈ પહેલેથી બનેલી પથરીને ઓગાળતું નથી. છતાં પથરી માટે બિયરની સલાહ નથી: તેમાં પ્યુરિન હોય છે, જે યુરિક એસિડ વધારે છે, અને બિયર પીનારાઓને ગાઉટ (સંધિવા)નું જોખમ વધુ હોય છે; અને દારૂ લિવરને નુકસાન કરે છે અને વજન વધારે છે. પાણી આ જ કામ નુકસાન વગર કરે છે.
ચા. રોજની જેટલી માત્રામાં ચા બરાબર છે. એક મોટા અભ્યાસમાં, ચા પીનારાઓને 11% ઓછી પથરી થઈ, અને ચીનના મોટા અભ્યાસોમાં ગ્રીન ટી પીનારાઓને ઓછી પથરી થઈ. ચાની પત્તીમાં થોડો ઑક્ઝેલેટ હોય છે, પણ ચા દૂધ સાથે લેવાય ત્યારે તેનો બહુ થોડો ભાગ શોષાય છે. બહુ વધારે માત્રા નુકસાનકારક છે: રોજ 16 ગ્લાસ આઇસ્ડ ટી પીનારા એક પુરુષની કિડની ઑક્ઝેલેટને કારણે નિષ્ફળ (કિડની ફેલ્યોર) થઈ.
કૉફી. રોજની જેટલી માત્રામાં કૉફી બરાબર છે. એક મોટા અભ્યાસમાં, કૉફી પીનારાઓને 26% ઓછી પથરી થઈ, અને ડિકૅફ (કૅફીન વગરની) કૉફી પીનારાઓને 16% ઓછી. એક જનીનિક અભ્યાસ પણ સૂચવે છે કે કૉફી પોતે જોખમ ઘટાડે છે. ખૂબ ખાંડવાળાં કૉફી પીણાં ટાળો.
દૂધ. દૂધ, દહીં, છાશ અને પનીર કેલ્શિયમ ઑક્ઝેલેટની પથરી સામે રક્ષણ આપે છે, કારણ કે તેમાંનું કેલ્શિયમ આંતરડામાં ઑક્ઝેલેટને બાંધી લે છે. ડૉક્ટર ન કહે ત્યાં સુધી દૂધ બંધ ન કરો.
બીજાં પીણાં. ખાંડ વગરનું લીંબુ પાણી, નાળિયેર પાણી અને જવનું પાણી સારાં પીણાં છે. ખાંડવાળાં કોલા અને ફ્રૂટ પંચથી જોખમ વધે છે.
ગુજરાતી અને બીજો ભારતીય ખોરાક
મોટા ભાગનું ગુજરાતી અને ભારતીય ભોજન પથરીના ખોરાક સાથે બંધબેસે છે. આ ખોરાકમાં ધ્યાન રાખવું:
| ખોરાક | શું કરવું |
|---|---|
| પાતરાં (આળુ વડી), અળવીનાં પાનમાંથી બને છે | ઑક્ઝેલેટ બહુ વધારે: ક્યારેક જ ખાઓ |
| પાલકની વાનગીઓ, જેમ કે પાલક પનીર અને પાલકની દાળ | ઑક્ઝેલેટ બહુ વધારે: ક્યારેક જ ખાઓ; પનીર કે દહીં મદદ કરે છે |
| ફરસાણ અને નમકીન (ખારો નાસ્તો): સેવ, ગાંઠિયા, ફાફડા, ચેવડો, ખાખરા | ખારું: થોડી માત્રામાં |
| પાપડ અને અથાણાં | ખૂબ ખારું: ઓછું કરો |
| ચીકી (મગફળી કે તલની), તલના લાડુ, મગફળી, બદામ, કાજુ | ઑક્ઝેલેટ વધારે: થોડી માત્રામાં |
| ઊંધિયું, ભીંડા, બટાકા અને શક્કરિયાંની વાનગીઓ | થોડો ઑક્ઝેલેટ: સામાન્ય માત્રામાં |
| છાશ, દહીં, કઢી, પનીર | સારું: કેલ્શિયમ અને પ્રવાહી; ઉપરથી મીઠું ઓછું નાખો |
| દાળ, ખીચડી, રોટલી, ભાત અને મોટા ભાગનાં શાક | સામાન્ય માત્રામાં બરાબર |
| મેથીના થેપલાં અને મુઠિયાં | બરાબર: મેથીની ભાજીમાંનો ઑક્ઝેલેટ ભાગ્યે જ શોષાય છે |
| ટામેટાં | બરાબર: ઑક્ઝેલેટ ઓછો |
| શ્રીખંડ, મીઠાઈ અને ગળ્યાં પીણાં | ખાંડથી જોખમ વધે છે: થોડી માત્રામાં |
| લીંબુ પાણી, નાળિયેર પાણી, જવનું પાણી | સારાં પીણાં, ખાંડ વગર |
| મટન, ચિકન, માછલી અને ઈંડાં | મર્યાદિત માત્રામાં; યુરિક એસિડની પથરી હોય તો અંદરના અવયવોનું માંસ અને દરિયાઈ ખોરાક બહુ ઓછાં |
| કમરખ (સ્ટાર ફ્રૂટ) | ક્યારેય નહીં: તેનાથી કિડનીને અચાનક નુકસાન થઈ શકે |
ગેરમાન્યતાઓ અને હકીકતો
- ગેરમાન્યતા: ટામેટાંનાં બીજથી પથરી થાય. હકીકત: મધ્યમ કદના ટામેટામાં ફક્ત લગભગ 7 મિ.ગ્રા. ઑક્ઝેલેટ હોય છે, જે ઓછું છે. ટામેટાં બીજ સાથે ખાવામાં વાંધો નથી.
- ગેરમાન્યતા: પથરી હોય તો દૂધ અને દહીં બંધ કરો. હકીકત: ખોરાકમાંનું કેલ્શિયમ રક્ષણ આપે છે. સામાન્ય કેલ્શિયમવાળા ખોરાકથી, ઓછા કેલ્શિયમવાળા ખોરાક કરતાં નવી પથરી ઓછી થઈ.
- ગેરમાન્યતા: બિયર કિડનીની પથરી માટે સારો છે. હકીકત: બિયરથી પેશાબ વધુ થાય છે, જે નાની પથરીને નીકળવામાં મદદ કરે છે, પણ પાણી આ જ કામ નુકસાન વગર કરે છે. બિયર યુરિક એસિડ અને ગાઉટ (સંધિવા)નું જોખમ વધારે છે, અને દારૂ લિવરને નુકસાન કરે છે.
- ગેરમાન્યતા: પાણી કે બિયરથી મારી પથરી ઓગળી જશે. હકીકત: બેમાંથી કોઈ પહેલેથી બનેલી પથરીને ઓગાળતું નથી. બંનેથી પેશાબ વધુ થાય છે, અને નાની પથરી હોય તો એ પ્રવાહ તેને બહાર ધકેલવામાં મદદ કરે છે. ફક્ત યુરિક એસિડની પથરી જ ક્યારેક દવાઓથી ઓગળી શકે છે.
- ગેરમાન્યતા: નાળિયેર પાણી કે જવનું પાણી પથરી ઓગાળી દે છે. હકીકત: તે સારાં પીણાં છે અને તમારા કુલ પ્રવાહીમાં ગણાય છે, પણ કોઈ પીણું કેલ્શિયમની પથરીને ઓગાળતું નથી.
- ગેરમાન્યતા: એક વાર પથરી કાઢી નાખી, પછી ફરી નહીં થાય. હકીકત: પથરી ઘણી વાર ફરી થાય છે. ફૉલો-અપ અને સારવાર વગર, અડધા જેટલા દર્દીઓને પાંચથી છ વર્ષમાં ફરી પથરી થાય છે. ખોરાક અને ફૉલો-અપથી આ શક્યતા ઘટે છે.
- ગેરમાન્યતા: વિટામિન Cવાળાં ફળોથી પથરી થાય. હકીકત: ફળો રક્ષણ આપે છે. ફક્ત ઊંચા ડોઝની વિટામિન Cની ગોળીઓથી જોખમ વધે છે.
દર્દીઓના સામાન્ય પ્રશ્નો
કિડનીની પથરી ન થાય તે માટે મારે કેટલું પાણી પીવું જોઈએ?
મોટા ભાગના પુખ્ત લોકોને શિયાળામાં રોજ 2થી 3 લીટર અને ઉનાળામાં લગભગ 4 લીટર સુધી પ્રવાહી જોઈએ, જેથી લગભગ 1.5 લીટર પેશાબ થાય. પથરી વારંવાર થતી હોય, તો લગભગ 2.5 લીટર પેશાબ થાય તેટલું પીઓ; 2026ની પથરીની માર્ગદર્શિકા, જેને એક વાર પણ પથરી થઈ હોય તે દરેક માટે લગભગ 2.5 લીટરની સલાહ આપે છે. આખો દિવસ પેશાબ આછા રંગનો રહે તો તમે પૂરતું પીઓ છો. તમારા માટે યોગ્ય માત્રા ડૉક્ટર જણાવશે, ખાસ કરીને હૃદયની કે કિડનીની કોઈ તકલીફ હોય તો.
શું મારે દૂધ અને દહીં બંધ કરવાં જોઈએ?
ના, બંધ ન કરવાં. ડૉક્ટર ન કહે ત્યાં સુધી દૂધ, દહીં કે કેલ્શિયમવાળો બીજો ખોરાક બંધ ન કરો. ખોરાકમાંનું કેલ્શિયમ પેશાબમાં પહોંચતા ઑક્ઝેલેટનું પ્રમાણ ઘટાડે છે.
શું ચા કિડનીની પથરી માટે નુકસાનકારક છે?
રોજની જેટલી માત્રામાં નહીં. મોટા અભ્યાસોમાં ચા પીનારાઓને ઓછી પથરી થઈ, અને ચા દૂધ સાથે લેવાય ત્યારે તેના ઑક્ઝેલેટનો બહુ થોડો ભાગ શોષાય છે. બહુ વધારે માત્રામાં કડક, દૂધ વગરની ચા ટાળો.
શું બિયર કિડનીની પથરી કાઢવામાં મદદ કરે છે?
પાણીની જેમ, બિયરથી પેશાબ વધુ થાય છે, અને પેશાબનો સારો પ્રવાહ નાની પથરીને બહાર નીકળવામાં મદદ કરે છે. પણ બિયર પથરીને ઓગાળતો નથી, અને તે યુરિક એસિડ વધારે છે, જેનાથી ગાઉટ (સંધિવા) અને યુરિક એસિડની પથરી થઈ શકે, તેથી તેની સલાહ નથી: પાણી આ જ કામ નુકસાન વગર કરે છે. નાની પથરી માટે ડૉક્ટર તેને નીકળવામાં મદદ કરતી દવાઓ પણ આપી શકે. રાહ જોવી કે પ્રોસીજર કરાવવી, તે પથરીના કદ પર આધાર રાખે છે.
શું મારે ટામેટાં કે બીજવાળો ખોરાક બંધ કરવો જોઈએ?
ના. બીજ પથરીમાં ફેરવાતાં નથી. ટામેટાંમાં ઑક્ઝેલેટ બહુ થોડો હોય છે, અને ડૉક્ટરે બીજી સલાહ ન આપી હોય તો સામાન્ય માત્રામાં ખાઈ શકાય.
શું નાળિયેર પાણી કિડનીની પથરી માટે સારું છે?
હા. ઉપરથી ખાંડ ઉમેર્યા વગર તે સારું પીણું છે: તે તમારા કુલ પ્રવાહીમાં ગણાય છે, અને એક નાના અભ્યાસમાં તેનાથી પેશાબમાં સાઇટ્રેટ વધ્યું. તે પથરીને ઓગાળતું નથી. કિડની ફેલ્યોર હોય, અથવા પોટેશિયમ ઓછું લેવાનું કહેવામાં આવ્યું હોય, તો પહેલાં ડૉક્ટરને પૂછો.
શું ખોરાકથી પહેલેથી બનેલી પથરી ઓગળી શકે?
ના. મોટા ભાગની કિડનીની પથરી ઓગાળી શકાતી નથી; ફક્ત યુરિક એસિડની પથરી ક્યારેક દવાઓથી ઓગળી શકે છે. પૂરતું પીવાથી પેશાબ વધુ થાય છે, જે નાની પથરીને નીકળવામાં મદદ કરે છે, અને પ્રવાહી અને ખોરાકથી નવી પથરી થવાની શક્યતા ઘટે છે.
શું પથરી ફરીથી બનશે?
થઈ શકે છે: ફૉલો-અપ અને સારવાર વગર, અડધા જેટલા દર્દીઓને પાંચથી છ વર્ષમાં ફરી પથરી થાય છે. પૂરતું પીવાથી અને તમારી પથરીના પ્રકાર પ્રમાણેનો ખોરાક લેવાથી આ શક્યતા ઘટે છે.
આ પેજ સામાન્ય માહિતી માટે છે અને ડૉક્ટરની સલાહનો વિકલ્પ નથી. તમને તપાસ્યા પછી તમારા સર્જન જણાવશે કે તમારા માટે શું યોગ્ય છે.
AI ની મદદથી અનુવાદિત. અંગ્રેજી પેજ જ મૂળ આધાર છે. English
