હરસ-મસા, ચીરા (ફિશર) કે ભગંદર (ફિસ્ટુલા): ફરક કેવી રીતે ઓળખવો
હરસ, મસા અને ભગંદર: દરેક શબ્દનો અર્થ.
ટૂંકમાં
હરસ-મસા (પાઇલ્સ), ચીરા (ફિશર) અને ભગંદર (ફિસ્ટુલા) મળદ્વારની ત્રણ જુદી જુદી બીમારીઓ છે. લોકો ઘણી વાર ત્રણેયને હરસ જ કહે છે.
દુખાવા વગર લોહી પડે તો તે હરસ-મસા હોવાની શક્યતા છે. શૌચ વખતે તીવ્ર, કાપતો હોય એવો દુખાવો થાય તો તે ફિશર હોવાની શક્યતા છે. મળદ્વાર પાસેના નાના મોંમાંથી પરુ નીકળે તો તે ભગંદર હોવાની શક્યતા છે.
મળદ્વારમાંથી લોહી પડે તો એક વાર ડૉક્ટર પાસે તપાસ જરૂર કરાવો, કારણ કે આંતરડાની બીજી બીમારીઓમાં પણ આવું થઈ શકે છે.
ત્રણ બીમારીઓ
- હરસ એટલે ગુદા નળી (આંતરડાનો છેલ્લો ભાગ)ની અંદર અને આસપાસની સૂજી ગયેલી લોહીની નસો. આ ખૂબ સામાન્ય છે અને તે કૅન્સર નથી.
- ફિશર એ ગુદા નળીના અંદરના પડમાં પડેલી નાની તિરાડ છે, જે ઘણી વાર સખત મળ નીકળવાથી પડે છે.
- ભગંદર એ ગુદા નળીના અંદરના ભાગ અને મળદ્વાર પાસેની ચામડી વચ્ચે બનેલી એક નાની સુરંગ જેવી નળી છે. તે સામાન્ય રીતે ફોલ્લો (પરુનો ભરાવો) થયા પછી બને છે.
- રોજની ભાષામાં પાઇલ્સને હરસ, મસા કે બવાસીર કહે છે; ફિશરને ગુજરાતીમાં ચીરા કહે છે; અને ફિસ્ટુલાને ભગંદર કહે છે.
લક્ષણોમાં ફરક
હરસ-મસા (પાઇલ્સ):
- મળ પર, ટોઇલેટમાં અથવા ટોઇલેટ પેપર પર ચમકતું લાલ લોહી
- મળદ્વાર પાસે નરમ ગાંઠ, જે શૌચ વખતે બહાર આવી શકે છે અને પછી અંદર જતી રહે છે
- મળદ્વારની આસપાસ ખંજવાળ અથવા ભીનાશ લાગવી
- તકલીફ અથવા દુખાવો, ખાસ કરીને જ્યારે બહારના હરસમાં લોહીનો ગઠ્ઠો જામી જાય
ચીરા (ફિશર):
- શૌચ વખતે અને પછી સખત, કાપતો દુખાવો, જે ક્યારેક કલાકો સુધી રહે
- મળ પર કે ટોઇલેટ પેપર પર ચમકતા લાલ લોહીની લીટી
- દુખાવાના કારણે શૌચ જવાનો ડર
ભગંદર (ફિસ્ટુલા):
- મળદ્વાર પાસેના કાણામાંથી પરુ કે લોહી નીકળવું
- મળદ્વાર પાસે દુખાવાવાળો સોજો કે ગૂમડું, જે વારંવાર થાય
- અંદરનાં કપડાં પર ડાઘ પડવા
એક સાથે આમાંથી એકથી વધુ તકલીફ હોઈ શકે.
દરેકની સારવાર
- શરૂઆતના હરસ સામાન્ય રીતે મળ નરમ રાખવાથી અને દવાઓથી શમી જાય છે. જે હરસમાં વારંવાર લોહી પડે છે અથવા મસા બહાર આવતા રહે છે, તેની સારવાર એક નાના પ્રોસીજરથી થઈ શકે છે.
- મોટા ભાગના નવા ફિશર નરમ મળ, હૂંફાળા પાણીમાં બેસવાથી અને મલમથી થોડાં અઠવાડિયાંમાં રુઝાઈ જાય છે. લાંબા સમયથી રહેલા ફિશર માટે નાની પ્રોસીજરની જરૂર પડી શકે છે.
- ભગંદર ભાગ્યે જ જાતે રુઝાય છે. તેની સારવાર ઓપરેશન છે; ઓપરેશનની રીત એવી પસંદ કરાય છે કે ભગંદરની નળી બંધ થાય અને મળ રોકતા સ્નાયુઓ સલામત રહે.
તરત મદદ લો, જો
- ખૂબ વધારે લોહી પડતું હોય, અથવા લોહીના ગઠ્ઠા નીકળતા હોય
- લોહી પડ્યા પછી ચક્કર આવે, બેભાન જેવું લાગે અથવા ખૂબ નબળાઈ લાગે
- મળદ્વાર પાસે દુખાવાવાળી, સોજાવાળી ગાંઠ અને તાવ હોય — આ ફોલ્લો હોઈ શકે છે, જેમાંથી પરુ કાઢવું પડે
- મળદ્વારની ગાંઠમાં ખૂબ દુખાવો થતો હોય, તે કઠણ અથવા કાળી પડી ગઈ હોય અને અંદર ન જતી હોય
ઇમરજન્સીમાં સુહાની હોસ્પિટલની કોઈ પણ શાખામાં આવો — બંને 24×7 ખુલ્લી છે — અથવા સૌથી નજીકના ઇમરજન્સી વિભાગમાં જાઓ.
ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું
મળદ્વારમાંથી લોહી પડે તો ડૉક્ટરને બતાવો, ભલે તમને ખાતરી હોય કે આ હરસ છે. લોહી ફિશર, પૉલિપ અથવા, ઓછા કિસ્સામાં, આંતરડાના કૅન્સરથી પણ પડી શકે છે. તપાસથી વાત સ્પષ્ટ થઈ જાય છે.
આ સ્થિતિઓમાં પણ ડૉક્ટરને બતાવો: કેટલાંક અઠવાડિયાંથી શૌચની ટેવ બદલાઈ ગઈ હોય, લોહી ઘેરા રંગનું હોય અથવા મળમાં ભળેલું હોય, અથવા પ્રયત્ન વિના વજન ઘટતું હોય.
ઘરે ત્રણેય વચ્ચે ચોક્કસ ફરક ઓળખી શકાતો નથી. સર્જન સામાન્ય રીતે થોડી તપાસથી ફરક ઓળખી લે છે.
ત્રણેયમાં શું મદદ કરે છે
નરમ મળ ત્રણેય બીમારીઓની સારવારનો પાયો છે.
- ફાઇબર વધારે ખાઓ: શાકભાજી, ફળ, આખું અનાજ અને કઠોળ
- આખો દિવસ પૂરતું પાણી પીઓ
- જોર ન કરો, અને ટોઇલેટમાં લાંબો સમય ન બેસો
- શૌચની હાજત લાગે ત્યારે તરત જાઓ; તેને રોકી ન રાખો
- રાહત માટે હૂંફાળા પાણીમાં બેસો (સિટ્ઝ બાથ)
તે ભાગ પર તેજ રસાયણ કે લેપ ન લગાવો.
દર્દીઓના સામાન્ય પ્રશ્નો
શું મળદ્વારમાંથી પડતું દરેક લોહી હરસ-મસાને કારણે હોય છે?
ના. ફિશર, પૉલિપ (આંતરડાની અંદરની નાની ગાંઠ) અને ઓછા કિસ્સામાં આંતરડાનું કૅન્સર પણ લોહી પડવાનું કારણ હોઈ શકે. તેથી લોહી પડે તો એક વાર તપાસ કરાવવી જોઈએ, તેને હરસ-મસા માની લેવું નહીં.
શું હરસ-મસા ભગંદરમાં બદલાઈ શકે?
ના. તે જુદી જુદી બીમારીઓ છે. ભગંદર સામાન્ય રીતે મળદ્વાર પાસેના ફોલ્લા (પરુના ભરાવા) પછી થાય છે, હરસ-મસાથી નહીં. એક વ્યક્તિને બંને હોઈ શકે.
વધુ દુખાવો શેમાં થાય: હરસ-મસા, ચીરા (ફિશર) કે ભગંદર?
ફિશરમાં સામાન્ય રીતે સૌથી તીવ્ર દુખાવો થાય છે, શૌચ દરમિયાન અને પછી. હરસ-મસામાં ઘણી વાર દુખાવા વગર લોહી પડે છે. ભગંદરમાં પરુ ભેગું થાય ત્યારે દુખાવો થાય છે અને પરુ નીકળી જાય ત્યારે રાહત થાય છે.
શું ત્રણેય માટે ઓપરેશન જરૂરી છે?
ના. શરૂઆતના હરસ-મસા અને નવા ફિશર સામાન્ય રીતે નરમ મળ અને દવાઓથી શાંત થઈ જાય છે. ભગંદર પોતાની મેળે બહુ ઓછા કિસ્સામાં રુઝાય છે, અને તેની સારવાર ઓપરેશનથી થાય છે.
હરસ-મસા, ચીરા (ફિશર) અને ભગંદરની સારવાર કયા ડૉક્ટર કરે છે?
જનરલ સર્જન. ડૉ. નિતિન મિત્તલ બંને સુહાની હોસ્પિટલમાં આ તકલીફોવાળા દર્દીઓને જુએ છે.
સારવારનો ખર્ચ કેટલો થશે?
ખર્ચ દર્દી, બીમારી, ઓપરેશનના પ્રકાર, રૂમ અને દાખલ રહેવાના દિવસો પર આધાર રાખે છે. ડૉક્ટર તમને તપાસે પછી સુહાની હોસ્પિટલ ખર્ચનો અંદાજ આપે છે.
આ પેજ સામાન્ય માહિતી માટે છે અને ડૉક્ટરની સલાહનો વિકલ્પ નથી. તમને તપાસ્યા પછી તમારા સર્જન જણાવશે કે તમારા માટે શું યોગ્ય છે.
AI ની મદદથી અનુવાદિત. અંગ્રેજી પેજ જ મૂળ આધાર છે. English
